[Anadolu_Arkeolojisi] Latmos -Pidasa Ittifak Metni-5

From: Safa KACMAZ <safakacmaz_at_....>
Date: Thu 14 Jul 2005 - 17:15:59 EEST

     

LATMOS-PIDASA ITTIFAK METNI-5   Safa Kaçmaz

14.07.05      

Eski iki toplum birim,karsilikli evlilik sistemini bir anda kesfedemez.Karsilikli evlilik ittifakinin on sarti olarak kavranan bir toplum birimin kendi kadinlarini kendi erkeklerine yasaklama kuralina iliskin ifade veya belirtiler,bizi Uruk donemine degin goturuyor. Sumer-Akad topluluklarinda yukselen kutsal fahiselik kultu,bu bakimdan topluluklarin kendi kadinlarini kendi erkeklerine yasaklamasi ve ‘yabanci bir erkege’ sunulmasi kurali ile paralel olarak gelismektedir.  

Bir toplum birimin tum erkeklerinin,oteki toplum birimin tum kadinlarinin( kusaklara ayrilmis olarak veya degil ) toplu halde kocalari haline gelisini takip eden sureç ,once,‘iç guveylik’ sisteminin giderek yerine oturmasini saglamis gorunuyor.Bu donemde,degisik biçimler halinde yasanan iç guveyligin yanisira,yerli kadinin yabanci erkege ‘yabanci gelin’ olarak gitmesi sureci de baslamis olmalidir.  

Sumer-Akad anlatimlarinda,karsilikli evlilik ittifakinin baslarinda,erkegin dogal karisinin,daha dogru bir tanimla,dogustan karilarinin yasadigi topraklara gece vakti,ayin aydinliginda gidip gelmeye basladiklarini dusunduren ifadeler bulunuyor.Erkegin,dogustan karilarinin bulundugu yabanci topraklara gelisiguzel girememesinden (topragina veya ‘esigine adim attirmama’ kultunden) dogan guçluk,muhtemelen ilk kez Uruk’ta,Inanna tapinagi (E-Anna,Anna evi,Anna tapinagi) araciligiyla asilabilmis gorunuyor.Bu kutsal mekan,onun ilk ilkel biçimleri araciligiyla ,karsilikli evlilik iliskisinin,erkek bakimindan bir yabanci toprakta,onun dokunulmaz,ozgur bolumu halini alacak olan tapinakta kullanilmasi olanagini yaratmis olmaliydi.Tanri ile bulusma alanlari halini almadan once,tapinaklar,oyle gorunuyor ki,iki toplum birimin erkek ve kadinlarin ozgur cinsel bulusma alanlari olarak da rol oynamis gibidir.Sumer-Akad geleneginde yeni yil torenlerinin ,iki toplum birim temsilcisi gerçek  kisilerin veya onlarin sembolik hali olarak tanrilarin (bustlerinin) kutsal evlilik,çiftlesme toreni ile baslamasi,tapinaklarin bu eski rolune isaret ediyor olmalidir.E-Anna,Havva Evi,Anna-Eva Tapinaginin,Sumer-Akad tarihinde,kutsal fahiselik kurumuyla ozdes halde bulunmasi herhalde bu noktayla açiklanabilir.Cinsel bulusma ozelliginin,tapinaklarin,manastirlarin disina dogru itilmeye basladigi noktada karsilastigimiz ve uzmanlarimizin “kabare” vb. oldugunu soyledikleri mekanlarin yotecilerinin,tabletlerde genel olarak ‘kabareci kadin’,’hanci kadin’ gibi gorunmesi ile cinsel iliski duzenleyiciligi çagristiran “haci analik” bu çizgi uzerinde yurur gelir.  

Mezopotamya’da baslayan, daha sonra, bir toplulugun kadinlarinin, evlenmeden once,kendini mutlaka yabanci bir erkege,hiç olmazsa yilda veya omru boyunca bir kez verme kutsal gelenegi,bu gerçek edim,taninan adiyla kutsal fahiselik gorenegi, eski karsilikli evlilik biçiminin bir uzantisi olarak ortaya çikmisti.Kutsal fahiselik kurumunun ,iyice bozulmadan onceki ilk yapisinda,daima,‘yabanci bir erkek’ ile cinsel iliski kuralini buluyor olmamizin nedeni budur.

Inanna’nin ve onun Akad ikizi,esdegeri Istar’in(star) ay veya yildizlarla bagintili olarak kavranmaya baslanmasi,(Ay tanriçasi,Venus vb. gibi), kutsal fahiseligin ilk biçimlerine,gece vakti kurulan erken iliski donemlerine dayaniyor olmalidir.Erkegin,karilarinin bulundugu ve ait oldugu topraga gidip gelme biçimindeki kocalik doneminde, karisinin bulundugu topraga henuz yerlesebilme olanagi bulamadigi sirada,karisi veya karilarinin dogurdugu çocuklarin baba’si,bir çesit iç guvey olan damat degil,doguran kadinin erkek kardesi,yani simdiki kavramlarimizla dayi ve ondan daha once de dede olmus olmalidir.Cocuk,bu sirada,onu doguran kadinin toplum birim aidi idi ve bu aidiyet,daha sonra,bu çocuk,erkegin toplum birimine,”adlanma”,sunnet gibi geçis rituelleri araciligiyla aktarildiginda bile devam edecek olan ve genellikle ananin babasinin (anasinin) adinin devredilmesi demek olan ‘gobek adi’ uygulamasi,kabaca,bu sureci yansitmaktadir.  

Eski toplumda evlilik , farkli çozum biçimleriyle (kadin kaçirma vb. gibi) ilerlerken,Sumer-Akad topluluklarinda,bariscil evlilik ittifaki içinde, iki ana evlilik biçimi,boylece sekillenmeye baslar:Iç guveylik ve kadinin gelin gitmesi.Sonrakinin ilk turun gelismesi içinde sekillendigi ve giderek birbirinin karsitlari halini alan bu iki evlilik turunun bir tarafinda,her durumda genel olarak, ‘yabanci’ kavraminin;el oglu veya el kizi’nin bulunmasi,evlilik ittifakinin iki farkli topluluk arasi edim olarak gerçeklesmesindendir.Yabanci erkegin iç guveylik sistemine sagladigi uyum,ote yandan,yavas yavas,kadinin gelin gitmesi ile tamamlanmaya baslanacaktir.Musa’da,Yakup’ta,7 veya 10 yil kayinbabasina hizmet eden iç guveyin,ancak daha sonra karisini istedigi yere alip goturebilme hakkina kavusabilmesi anlatimlari,bu geçisin toplumsal mantik çercevesinde dogal bir sekilde gerçeklestigini gostermektedir. -2000’lere ait yazili yasalarda,bu iki evlilik turu,nerede ise esit bir agirlik  yansitiyor.  

Dogurdugu çocugu kendi baba’si ve kendi erkek kardesinin,daha dogrusu aidi oldugu toplum biriminin aidiyetine verme kurali içinde yetismis olan kadin,simdi yeni bir durumla karsi karsiya idi.Her iki yanda koca ve (dayi’lik uzerinden) baba olan erkek,simdi,kizkardesinin veya kizinin degil, kendi karisinin dogurdugu çocugun babaligina geçme asamasina gelmisti.Eski kurallar içinde yetismis olan kadin,dogurdugu çocugu,kocasina devire,adim adim gerileyerek kabule razi olmak zorunda kalir.Kadin,kalintilari gunumuze de sarkan,hamilelik donemini baba evinde geçirme;baba topraginda,hiç olmazsa kocasinin koy sinirlari disinda (kutsal Meryem de oyle yapar) dogurma gibi asamalarla yeni duruma uyum saglamaya çalisir.Bu arada,kadinin erkek kardesinin, kizkardesinin dogurdugu,onceden kendisine ait olan,babasi sayildigi çocugu,dogumundan sonra, kocanin evinden alip gidiyor olmaya devam ettigini eklemeliyiz.Cocugu ’40 basma’ korkusu, lohusalik veya çocugun 40’nin çikarilmasi ritueli,(’40  er’li,”50 iyi adamli”,”50 ogullu” eski topluluklarda) dayi-babalarin,kizkardes çocuklarini damat evinden çekip almalari gelenegini asma çabasini yansitir.Evlilik ittifak duzeni uyarinca,Sumer erkeginin evlendigi ‘yabanci’ gelinin dogurdugu çocugun,bu gelin yakini olan ‘daglilar’ca (sut dadilarinin kucagindan!) alinip goturuldugu ve Sumerlere karsi dusmanca duygularla yetistirildiginden bahseden tablet tanikliklari,bize,bu donemde,karisinin dogurdugu çocugun babasi haline gelmekte olan koca ile karisinin dogurdugu erkek çocuk arasindaki,yani simdiki kavramlarimizla baba ile oglu arasinda tarihteki çelismenin,iki toplum birim arasindaki çocuk paylasim kaynaklari hakkinda bilgi vermektedir.  

Sumer-Akad geleneginde,gelinin ilk ogulunun,ana toplum birim aidiyetinden çikarilarak koca toplum birim aidi haline getirilisi surecinde,baslangiçta,uzunca bir sure,kurban edilmis ogul oldugunu da dusunmemiz için nedenler var.Bu konuyu ‘ilk urun’,’ilk ogul’ bagintisinda ele almistik. Ilk ogul,buyuk ogul kurbani, hayvan kurbanlar yoluyla daha sonra asilmisti.Abraham,buyuk,ilk oglu Ishak’i ozel bir rituelle tam kurban edecekken,Tanri onu “Ibrahim,Ibrahim!” diyerek durdurmus,Ishak’in yerine kurban etsin diye de,meleklerle gokten koyun,kuzu,koç turu bir hayvan gondermisti.  

Kuçuk-buyuk ogul ayrimi ve buyuk ogulluk hakki ,Sumer-Akkad tabletlerinden Eski Ahit’e degin,sistematik bir kurum olarak varligini surdurur.Eski Ahit’te Ishak bolumu,onun,baslangiçta tipki kaynanasi Sara gibi ‘kisir’ olan kizkardes karisi Rebekka’nin dogurdugu ‘ikiz’ler olan Esat ve Yakup arasi iliski anlatimi,kuçuk-buyuk ogul ve buyuk ogulluk hakki konularinda oldukça ayrinti vermektedir.  

Buyuk ogul’un erken donemlerde,Sumerlerde,kisir kilinmis ogul oldugunu da gosteren isaretler var.Buyuk olasilikla sunnet,bu ogulu kisirlastirma edimini asabilme bakimindan ortaya çikmisti.Kisirlastirma edimi,erkek olsun,kadin olsun,ondan olacak çocugun aidiyet(evlilik ve miras) konusunun yol açacagi veya açtigi sorunlarin çozumlenemedigi anin çozum biçimi olarak basvurulan bir kurum olmustur.Sumer-Akad erken anlatimlarinin ‘buyuk ogul’ vurgusu giderek ’uretken’,’dogurgan’ ogul ile tamamlanmaya baslanmis olduguna gore,bu topluluklar,erkegi kisirlastirma edimini,sembolik kesme ile,sunnetle asabilmeyi akil etmis gorunuyorlar.Birbiri içinde eriyen,butunlesen,kimi zaman temel fonksiyonlarini tanimlamakta zorlandigimiz; çocuklara,ozel olarak da erkek çocuklara iliskin,doguran kadinin dogurdugu çocugu emzirme yasagi,erken donemlerden itibaren karsilastigimiz emziren dadi kurumu,sut analigi,ad toreni,gobek adi,40’ini çikarma,dis hedigi,sunnet gibi rituellerin butununde,çocugun,onu  doguran kadinin toplum birim aidiyetinden,kadinin kocasinin toplum birim aidiyetine geçme surecinin farkli donemlerdeki,kutsal ve sembolik kilinmis,anlatimlari yer alir.  

Latmos ile Pidasa’lilar arasindaki evlilik iliskilerinden dogan çocuklarin aidiyet sorunun nasil çozumlenmis oldugunu ,ittifak metni ayrinti içermedigi için,tam ogrenemiyoruz.Ama bu iki topluluk,evlilik sistemini, “Latmoslu kiz-Pidasali erkek”, ve “Pidasali kiz-Latmoslu erkek” ayrim iliskisi uzerine kurduguna ve bu evlilik yasasi uyarinca gelecekte de “Latmoslu kiz-erkek”,”Pidasali kiz-erkek” ayiriminin dogal olarak devam etmesi gerektiginden yola çiktigi için,”Latmoslu olmak”,”Pidasali olmak” ayirimi, bize,eski toplumun isleyisinde bir on fikir vermektedir.  

Varsayalim ki,2.,3.yuzyilda, Latmos ve Pidasalilar, gunumuzdeki aile biçimine erismislerdi ve kocanin karisinin dogurdugu çocuklar,kocanin toplum biriminin aidi sayiliyorlardi.Eger durum boyle ise,Latmoslu kadinin dogurdugu çocuk,Pidasali;Pidasali kadinin dogurdugu çocuk ise,Latmoslu kabul ediliyor olmaliydi.Pidasali ananin dogurdugu kiz, baba toplum biriminin aidi olarak Latmoslu sayilacak olduguna gore,bu kiz,Pidasali ananin erkek kardesi ve erkek yegenlerinin,bunlar Pidasa erkegi olduguna gore, dogal,potansiyel karisi olmak durumuyla karsi karsi kalacakti.Demek ki,boyle bir durumda,orada karsilacagimiz ilk olgu,bizim kavramlarimizla,bu kizin dayisi ve dayisinin erkek çocuguyla evlilik olanagidir.  

Pidasali ananin Latmoslu ogulu bakimindan ise,bu evlilik duzeni,onun anasinin kiz kardesi,yani bizim kavramlarimizla teyzesi ile ve dayisinin kizi ile evlilik olanagini dogurur.  

Eski Ahit’te,Isak ile onun kizkardes karisi Rebekka’nin ogullari anlatiminda,eski evlilik duzeninin karsilikli isleyis yapisini,azçok ana hatlariyla,izleyebiliriz.”Ikiz” olan Esat ve Yakup arasindaki tukenmez çelisme,buyuk ogul Esat’in Ishak toplum birim aidi;Yakup’un ise Rebekka toplum birim aidi olmasindandi.Bu iliski,tipki,Adem ve Havva’nin ilk ogullarinda da izledigimiz gibi,dusman kardeslik iliskisiydi ve ogullarin farkli toplum birimlere aid olmalarindan kaynaklaniyordu. Eski Ahit bu noktayi, Ishak peygamberin Esad’i,Rebakka’nin ise Yakup’u daha çok sevmesi biçiminde masal diliyle yorumlar.Erken donemde,Sumer-Akad topluluklarinda genel kural,buyuk ogul’un baba’nin tek yetkilisi olmasi biçimindeydi. “Buyuk ogulluk hakki”,bu ogulun kurumsal ustunlugunu ve baba mirasciliginin tam yetkilisi olmasini tanimliyordu.Bu duruma gore,bu hak ustunlugu Ishak’in buyuk oglu Esat’indi.  

Rebekka,’kisir’ligini,yani dogurdugu çocuklari Ishak toplum birimine vermeme uygulamasini,tanriya yakararak, degistirdiginde,’dogurgan’ hale geldiginde,Tanri ona,kuçuk ogul’unu Ishak’in mirasçiligina geçirecegi sozunu vermisti:

« Tanri (rebekka’yi ) onu þöyle yanýtladý: "Rahminde iki ulus var,
Senden iki ayrý halk doðacak,
Biri öbüründen güçlü olacak,
Büyüðü küçüðüne hizmet edecek."  

Doðum vakti gelince, Rebeka'nýn ikiz oðullarý oldu.

Ýlk doðan oðlu kýpkýrmýzý ve tüylüydü; kýrmýzý bir cüppeyi andýrýyordu. Adýný Esav (Esad) koydular.

Sonra kardeþi doðdu. Eliyle Esav'ýn topuðunu tutuyordu. Bu yüzden Ýshak ona Yakup adýný verdi.  

Çocuklar büyüdü. Esav kýrlarý seven usta bir avcý oldu. Yakup'sa hep çadýrda oturan sakin bir adamdý.

Ýshak Esav'ý daha çok severdi, çünkü onun getirdiði av etlerini yerdi. Rebeka ise Yakup'u severdi. »(Eski Ahit,Yaratilis)

Tanri araciligiyla ortaya çikan kural degisimi, “Büyüðün küçüðüne hizmet etmesi” yeni kurali,yine de hemen isleme sokulamaz.Rebekka,binbir dalavere veya toplusal bir dalavereden baska bir sey olmayan ritueller ile,kuçuk ogul Yakup’un “buyuk ogul” ilan edilmesini ve kuçuk ogul’un “buyuk ogulluk hakkini” buyuk ogulun elinden alinmasini saglar.Fakat buyuk ogulluk hakki,oylesine derin koklere sahiptir ki,burada Tanri,”kuçuk ogulluk hakki” seklinde yeni bir kurum yaratmak yerine,”buyuk ogulluk hakki” kurumunu koruyarak,onu kuçuk ogula verme metodunu kullanmayi daha uygun bulur.

Konumuzun sadece babanin tek,asil mirascisinin kimligi otesinde bir deger tasidigini,sira,bu iki ogulun,evlilik duzenine geldiginde iyice goruruz.Esat,buyuk ogul olarak,yani baba toplum birim aidi ve temsilcisi olarak kabul edildiginde,anasi Rebekka’nin erkek kardeslerinin kizlariyla evlenecekti.Yakup ise,anasi Rebekka’nin toplum birim aidi sayildigindan,babasi Isak’in erkek kardeslerinin kizlariyla.Boylece,Isak ve Rebekka toplum birimleri arasindaki evlilik ittifaki,paylasilan ogullar uzerinden karsilikli surmeye devam etmis;ayni toplum birim aidi sayilan erkekler ile kadinlar arasi evlilik yasagina taraflar uygun davranmis olacaklardi.Fakat,kuçuk ogul Yakup,Buyuk Ogulluk Hakki’ni ele geçirince,buyuk ogul Esad,’kuçuk ogul’a donusturulunce,evlilik çizgisi derhal degisir.Esat,bu yeni durumda,dayi kizlari yerine amca kizlariyla,Yakup ise,amca kizlari yerine dayi kizlariyla evlenmek yukumu ile karsilasirlar ve kutsal anlatimda da bu boyle gerçeklesir.  

Latmos-Pidasa ittifak doneminde,doguran kadin ile çocuklarin karsit toplum birim aidiyetinde kabul edilmis olacagini varsayarak yola çiktik ama,eski toplum boyle bir duzenlemeye,bir anda ulasamazdi.Coçuklarin, doguran kadinin toplum birim aidiyetinden,bu kadinin kocasinin toplum birim aidiyetine geçme sureci,once, sadece buyuk ogul’un koca toplum birim aidiyetine geçmesiyle baslamistir.Bu sirada ‘buyuk ogul’ disindaki erkek ve kiz cocuklar hala,doguran kadinin toplum birim aidiyetinde kalmaya devam etmis olmalilar.Ogullarin tamami, koca toplum birim aidiyetine geçtiginde ise,kizlar hala doguran kadin toplum birim aidi kalmaya devam etmis gorunuyor.Bir topluluk erkeginin, “kaç çocugun var” sorusuna verdigi yanit turu ,eski toplumun çocuk paylasim doneminin aliskanligiyla bagintilidir.Eger,bir koca,karisinuin dogurdugu kiz çocuklari,kendi çocuk sayisi içinde saymiyor ise,bu yaklasim,hiç olmazsa baslangiçta,kadinin kuçumsenmesi nedenine bagli degildi.Eski Ahit’te,eski tarih  anlatimlarina bagli kalindigi için,’kizlarin ortaya çikisi’ biçiminde bir anlatim,tarihteki gelismeye uygun olarak,”Adem ve Havva doneminde” degil ,kadinin kocasi bakimindan,kiz çocugun baba toplum birim aidiyetine geçmeye basladigi daha geç donemlere ait bir konu olarak aktarilmistir.  

Eski toplumun bu sureci degisik yanlariyla,ama karsilikli evlilik sisteminin mantigini takip ederek yasar.Cinslerin farkli aidiyet iliskileri nedeniyle,bizim simdiki kavramlarimizla,ana’nin ogulu ile,babanin kizi ile,kiz ve erkek kardesin birbiri ile,teyze, hala ve onlarin kizinin erkek yegen ile;dayi ve amca ile onlarin ogullarinin kiz yegenler ile;kuzinlerin kuzenlerle vb. evlilik iliskilerinden geçilmis olacagi açiktir.Bizim simdiki kavramlarimizla “yakin akrabalar arasi cinsel iliski” olarak nitelenen bu olguya ,eski toplum ,farkli toplum birimler arasinda,farkli topluluga ait kadin ve erkek arasindaki karsilikli evlilik iliskisi diye ad verir.  

“Yakin akrabalar arasi evlilik” uygulamasinin,akla getirebilecegi “genetik” sorunlarin neler olmus olabilecegini tam bilemiyoruz .Sumer-Akkad yaratilis anlatimlarinda, tanrilarin,çift cinsiyetli,hem erkek hem kadin,ne erkek ne kadin yaratik ortaya çikardiklarini goruyoruz.Bu,belki, bir yonuyle,kadin ile erkek arasindaki yetki geçisiminin sembolik anlatimi olmak yanisira (“erkek hamilelik ve lohusaligi;kadin giysili erkek Saman,erkek giysili kadin saman vb..),eski toplumda,genetik bozukluklara bagli gerçek durumu yansitan fenomenlerdi de.

Simdi yasak olan butun evlilik iliskilerinin bir donem yasanmis oldugunu,Eski Ahit ve Kuran,tanrisal vahiyler olarak da,açiklar.

safakacmaz@yahoo.com  

---

Do You Yahoo!?
Tired of spam? Yahoo! Mail has the best spam protection around http://mail.yahoo.com Received on Thu Jul 14 17:17:04 2005