[Anadolu_Arkeolojisi] Latmos -Pidasa Ittifak Metni-4

From: Safa KACMAZ <safakacmaz_at_....>
Date: Sun 10 Jul 2005 - 15:31:30 EEST

       

LATMOS-PIDASA ITTIFAK METNI-4   Safa Kaçmaz

10.07.05                  

Sumer tarih anlatimlarinda Inanna, Dumuzi’nin karisi ve ayni zamanda ‘erkek kardesi’ olarak yer almaktaydi.’Kardes kari kocalik’ akrabalik teriminin kullanilisina Hitit kiral ile kiraliçesi arasi tanimlarda da rastlamistik.Eski Yunan bastanrisi Zeus’un tanriça karilari da,genel olarak onun ‘kizkardes’i olarak ifade ediliyordu.Eski Ahit’te Ibrahim peygamber de karisi Sara’yi ‘kizkardesim’ diye de tanimlamisti.Suleymanin ilahiler Ilahisi’ndeki damat veya gelin adaylari da mustakbel eslerini ‘kiz kardesim,sevgilim’ veya ‘erkek kardesim,nisanlim’ diye ‘kardes kari kocalik’ evlilik biçiminin akrabalik kavramlarina uygun olarak niteliyorlardi.      

 ‘Kardes kari kocalik’ akrabalik kavramlarinin bir arada kullanildigi evlilik iliski turu ve anlami yeterince taninmadiginda, Sumer,Hitit tabletlerinin veya kutsal din kitaplarinin aktardigi akrabalik tanimlari yerli yerine oturamaz.Dunyaca unlu bay Akurgal gibi uzmanlarimiz boylesine onemli ve genel bir konuyu,Hitit kiraliçesi Asmunigal’in kocasi ile arasinda ‘uvey kardeslik’ bulunma olasiligi etrafinda açiklamaya cabalarlar. Eski Ahit yazarlari , Abraham’in karisi Sara’ya ‘kizkardesim’ demis olmasini, karisinin guzelliginden oturu Misirli erkekler tarafindan oldurulmekten korkuya baglayan bir yorum gelistirmislerdir,vb.Ne varki,’erkek kardes’ ile ‘kizkardes’ arasinda evlilik ifade eden ornekler Hitit tarihinde tek degildir ve Abraham’in oglu Ishak da babasinin anasina ‘kizkardesim’ demesi gibi,kendi karisi Rebekka’ya ‘kizkardesim’ deme tutumunu surdurmustur.  

Eski toplumu butunlugu içinde ele alma yetenegine ulastigimiz olçude,bu orneklerin tekil olmadigini ; daha onemlisi,neden tekil ornekler olarak kalamayacagi ve yanlis kelime kullanimina dayaniyor olamayacagini da anlamaya baslariz.Eski toplumun isleyis yapisi içinde ‘kardes kari-kocalik’ biçimindeki akrabalik sistemi çok onemli bir yer tutmaktadir ve tarihin onemli bir bolumunde,hiç olmazsa Mezopotamya topluluklarinin geneli arasinda, yururlukte olmustu.Sumer adi verilen toplulugun uygarlik oncusu olarak ortaya cikma sureci,topluluklar arasi barisin saglanmasi ;bu barisin saglanmasi ise,topluluklar arasi karsilikli evlilik ittifak sisteminin yerlesmesi surecidir bir bakima. «Yerli kadin –yabanci erkek(damat) », « yabanci kadin(gelin)-yerli erkek » evlilik iliski biçimleri ve bu evlilik turlerini yansitan akrabalik kavramlarinin incelenmesi bize,eski toplumun uygarlik surecini de verir.    

Eski toplumda evlilik, erken donemden itibaren,genel olarak,iki farkli toplum birim arasi kardeslesme olarak ele alinmaya baslanmis gorunuyor.Kadin ile erkek arasindaki bu donem evlilik akrabaligini ifade eden ‘kardes kari koca’lik deyimindeki ‘kardeslik’ kavraminin içerigi,simdiki modern toplumun anladigi anlamda,ortak ana-babaya dayali biyolojik kardeslik anlatimi ile sinirli olamazdi.Lagaþ kýralý Entemena ile Uruk kýralý Kinise Dudu arasýnda gerçekleþen eski bir "kardeþlik " antlaþma metninden daha once bahsetmistik.Entemena ile Kinise Dudu’nun kardesligi,tum Lagas ile tum Uruk’un kardeslesmesi de demekti.Bu,anlasma tableti,buyuk olasilikla,tipki,Latmos ile Pidasa arasi bir evlilik,birlesme,ittifak anlasmasini anlatiyor du.Bu bakimdan ilan etme yoluyla kardeslesebilen topluluklarin, biyolojik bir yakinlik ongormuyor olmalari anlasilabilir.    

Burada,karsilikli evlilikle saglanan ittifak iliskisinin merkezi kavrami,dogal olarak, karsilikli ‘kardeslesme’dir.Bu tur bir kardesligin,erken Sumer tarihindeki en geliskin biçimini ‘ikizlik’,’ikizlesme’ olarak goruyoruz.Sumerlerden Anadolu ve eski Yunan uygarliklarina degin yaygin kullanimli ‘ikiz’ motifleri ; gunumuzde iki sehir arasi kardeslesmenin karsiligi olarak kullanilan ‘ikizlesme’ (jummelage) boyle bir tarihsel surece dayanmaktadir.

Bu donemde,ittifak kurucu toplum birimler için geçerli kilinan ‘iç evlilik yasagi’,hiç bir sekilde,sadece,simdi anlasilan anlamdaki bir (biyolojik) ‘kandasliga’,’kardeslige’ dayanmiyordu.Bunu Latmos-Pidasa ittifak metninde de goruyoruz.Orada,bireyler, karsilikli kardeslik iliskisi içinde olabilmek için ,ortak ana babadan olma sartini aramazlar.Topluluk,ilan yoluyla,yeni,siniflayici bir akrabalik iliskisi yaratmakta ve bu iliski,gunumuzdeki biyolojik kardeslik ile esit degerde bir kardeslik iliskisi olarak kavranmaktadir.

Latmos ile Pidasa yerlesimlerinin karsilikli evlilik anlasmasinin ortaya çikarabilecegi muhtemel akrabalik kavramlarina yakindan baktigimizda,orada,iki duzeyde siniflayici bir ‘kardeslik’ akrabaliginin ortaya çikmis oldugu sonucuna varabiliriz.Once,herhangi bir Latmoslu kiz herhangi bir Latmoslu erkek ile dogustan ‘kardes’ kabul edilmeye baslanmis olmaliydi. Bu durum, Pidasalilar arasi iliski bakimindan da boyleydi.Boylece,Latmoslular kendi içlerinde,Pidasalilar da kendi içlerinde kardeslestirilmisti.  

Ote yandan,Latmos ile Pidasa arasinda bir ittifak kurmanin temel nedeni,bu iki toplulugu kardeslestirmek,birlestirmek oldugu için,butun Latmoslularin butun Pidasalilarla (ve tersi) bir kardeslik iliskisisi de kurulmus olmaliydi.  

Sozkonusu ittifak metninin ilani ile birlikte ‘kardeslik’ kavrami,iligili iki toplulugun butun iliskilerinin içine girmeye; kardeslik kavrami yaygin bir sekilde kullanilmaya baslanir. Evlilik iliskisi yasayan farkli iki cinsin birbirlerini ‘kiz kardes karim’,’erkek kardes kocam’ olarak tanitmaya baslayacaklari ana,boylece ulasmis bulunuyoruz.Bu noktada, iki toplum birime ait kari ve kocalar birbirleriyle ayni zamanda ‘erkek kardes’ ve ’kiz kardes’ durumunda da bulunmaktadir.Sumer tabletlerinde izledigimiz , eski sozlu geleneklerin yaziya geçirilmesi ile tanidigimiz,giderek bozulmus olabilecek ve kuçumseyici vurguyla ‘mitoloji’ diye adlandirilan bir tur tarih akatarim biçimlerinde,’kardes kari koca’lik iliskisini Dumuzi ile Inanna arasinda tam olarak goruruz.Iki(ikiz) kutsal gelin ve iki(ikiz) kutsal damat,ilgili iki toplum birimin ittifak evliliginin merkezinde yer alirlar.Tablet aktarimlarinda bunlar,aktarilan toplulugun degismesine bagli olarak tanitilir ama,yaygin haliyle  onlari,Dumuzi-Gestinna ile Enkidum-Inanna tanimlariyla gorebiliriz.Burada damatlar olarak ortaya çikan Dumuzi Gilgamis,Enkidum,Kiszidum... ozel sahis isimleri degildir.Birbirlerinin esdeger ikizleri,paralel yansimalari,bir toplulugun ogullarinin (baba toplum birim aidiyetine geçen ‘ilk ogul’larin) sinifsal akrabalik degerleriydi.Dummuzi’miz,hem Gestinna’nin hem de Inanna’nin ‘erkek kardesi’ olarak kabul edildigi halde,Gestinna ile degil,sadece Inanna ile evlenmekte,onun kocasi olabilmekteydi.Gestinna ise,Dumuzi’nin esdegeri olan ve Inanna toplum biriminin aidi sayilan Enkidum,Kiszidum veya Gilgamis’in karisi olabilirdi.Gunumuz Turk gazetelerinde yer almaya devam eden,bir kiz-erkek kardesin oteki bir kiz-erkek kardes ile karsilikli evlilik biçimini anlatan “berdel” evlilik turu,bir toplum birimin kiz ve erkek kardeslerinin,oteki toplum birimin kiz ve erkek kardesleriyle toplu evli sayilmasi doneminin geç noktalarindaki bir kalintisidir.Bu durumda, Abraham,kutsal kitapta,karisi  Sara için “ o gerçekten benim kizkardesimdir” dediginde,bununla ,eski topluma ait onemli bir taniklikta bulunmus olur.Abraham anlatimi,Eski Ahit duzenleyicilerinin urettigi yorumu yalanlamakta ;kardeslik olgusuna mutlaka ortak-ana babadan olma anlamiyla yaklasmayan ve duzenleyici,siniflayici akrabalik kurumunu ‘gerçek kardeslik’ degerinde goren eski toplumun kavrayisini yansitmaktadir.(1)  

Kardeslik kavrami erkek ve kadin arasi evlilik iliskilerinin kullanilmasi gerekli merkezi kavrami haline geldiginde,yine de,eski toplum,uzunca bir sure,evlilik kurumu bir aile orgutlenmesi halini alincaya degin,hangi kiz kardes ile hangi erkek kardesin birbiriyle evlenmesi ve evlenmemesi gerektigini dikkatle denetlemeye devam etmis olmalidir.Pidasa ile Latmos arasi ittifak,oyle kurulmustur ki,Pidasa ile Latmos’un daima var olarak kalmasi gerektigini ongormek zorundaydi.Soy-sop zincirini tanimak tarihte bu donemde onem kazanmaya baslar.Cunku birey,evlilik hakkini kullanabilmek için,hangi topluluga ait oldugunu bilmek,izlemek,takip etmek zorundadir.Latmos-Pidasa ittifaki,kizlarin karsilikli birbirine verilmesi uzerine kurulmus ise,dogaldir ki,butun gelecekte Latmos’lu ve Pidasali kizlarin bulunuyor olmasi gerektigini ongorur ve Latmos ile Pidasa’nin kalmasi,korunmasi gerektiginden yola çikar;bunun guvencelerini saglamaya calisir.Bununla birlikte,ittifak iliskisi,toplum yoneticilerinin  arzu ve beklentilerine karsi bir mantiga sahiptir ve bu topluluklar,genel olarak,birbirleri ile kaynasarak,yeni toplum bvirimlerin ortaya cikisina yol acacaklardir.Konuya boyle yaklasitigimizda,Dogu tutuculugunun kaynaklarini daha iyi anlariz.Tutuculuk,zamanla,eski toplumda,toplumun gelecekteki iliskilerinin guven içinde surmesini,davam etmesini saglama gayreti halini almis ise de,baslangiçta,son derece ilerletici bir rol oynamistir.Sumer tanrilarinin,butun ‘insanligi’,’Yer’i,’Gok’u,hatta tanrilari,bir avuç kil (toprak) yoluyla,her bir toplumsal birim ve kategoriyi birbirinden ayirarak,bunlarin hepsine ayri ayri ad vererek,bunlarin hepsini ayri simge (‘kader’)lerle donatarak orgutlemesinin sebebi de budur.Bu donemin anlatimlarinin bulanik biçimine sahip Eski Ahit ve Kuran,kadin soyunu bir sekilde ‘yilan soyu’ ile iliskilendirirken,o topluluklarda,’it soyu’,’inek soyu’,’aslan soyu’,’akrep soyu’,’keçi soyu’,’koyun soyu’,’tavsan soyu’,’domuz soyu’ vb. oldugunu pek yansitmaz.Butun bu  hayvan veya bitki totemlerin temeli, ustun orgutleme yetenegi gosteren Sumer yoneticileri tarafindan,toplum birimlerin bariscil,karsilikli ittifaki saglanabilsin,yamyamliktan uzaklasilabilsin ve bu ittifak temelleri sonsuza degin surebilsin diye boylesine derin ayrimlar uzerine kurulmustu.  

Bu donemde kardes akrabalik kavrami yayginlasmis olsa da,bu topluluklar için,hangi erkek kardesin,hangi kiz kardes ile evlilik yapabilecegi,hiç olmazsa baslangiçta,gayet berraktir.Ama bu sureç,topluluklarin ittifak iliskis içinde kaynasmasina ve yeniden sekillenmesine bagli olarak giderek içinden çikilmaz bir hal alacak,simdiki aile kurumunun yavas yavas sekillendigi bir donemde,artik ‘kiz kardes ile erkek kardes evliligi’ kavramsal olarak da yasaklanmaya baslanacaktir.Bu yasagin orneklerinden eski yazili yasalarda,(Esnunna,Assur,Hammurabi vb.) bahsetmistik.Eski Ahit ve daha sonra Kuran,bunlari da yineler.  

Simdi bir adim daha ilerleyecegiz ve Latmoslu bir kizin Pidasali bir erkek ile Pidasali bir kizin Latmoslu bir erkek ile evliliginden dogan çocuklarin,Latmoslu mu yoksa Pidasali mi sayilmasi gerektigini;eski toplumun ilgili iki toplum birim arasindaki evlilik ittifakindan dogan çocuklarin aidiyet iliskilerini nasil çozumlemis olabilecegini anlamaya çalisacagiz.  

safakacmaz@yahoo.com

(1) Birbirleriyle kari-koca ve kardes olan tanri ile tanriçalar,kiral ile kiraliçeler,Inanna ile Dumuziler,Abraham ile Saralar, sadece ‘kardes’lik kavramini kullanmis gibi gorunuyorlar.Bu noktada,kardeslik alt siniflamasina ait olarak,agabey,abla,kuçuk –buyuk kardes ayrimina pek rastlamiyoruz.                   

---

 Sell on Yahoo! Auctions - No fees. Bid on great items. Received on Sun Jul 10 15:31:42 2005