[Anadolu_Arkeolojisi] Latmos -Pidasa Ittifak Metni-1

From: Safa KACMAZ <safakacmaz_at_....>
Date: Thu 09 Jun 2005 - 23:49:01 EEST

 

LATMOS-PIDASA ITTIFAK METNI-1   Safa Kaçmaz

09.06.05  

TRT Belgesel Programlar Md.Yardimcisi,arkeolog,sn. Korkmaz Goçmen ile Prof. Dr. Wolfgang Blüemel tarafindan,1998 Aðustos’unda, Latmos'ta,kesfedilmis bir antlasma metninden daha once bahsetmistik. (*)    

 Verilen bilgiye gore,Prof. Dr. W. Blüemel bu yazýtý,Almanya’da Epigraphica Anatolica adlý bir dergide, 1998 yýlýnýn son aylarýnda yayýnlamis ve yazýtýn bir de Türkçe çeviri metnini saglamistir. Ýlk üç ve son satýrlarý kýrýk olan yazit, yayinlanmis çeviriye gore, soyleydi:      

.....

"Þehir dirlik ve düzen içinde yaþasýn diye görevliler kurban bayramý düzenlemeliler.

Bundan baþka halen mevcut olan mahalle örgütünün yaný sýra yeni mahalle örgütü oluþturulmalý ve bu Asandris adýný taþýmalýdýr. Bu örgütlenmenin içinde kura çekme yöntemiyle hem Latmos'ta ve hem de Pidasa'da bulunan mahalle örgütü temsilcileri ve dostluk dernekleri temsilcileri yer almalýdýrlar; fakat geri kalan Pidasa vatandaþlarý kura çekme yöntemiyle olabildiðince eþit sayýda halen mevcut olan diðer mahalle örgütlerine daðýtýlmalýdýr.

Bu þekilde paylaþtýrýlmýþ olan Pidasalýlar tüm dini tapýným törenlerine katýlma hakkýna, dostluk derneði üyeleri olanlar dostluk haklarýna, mahalle örgütleri, bunlarýn daha önceden sahip olduklarý haklara sahip olmalýdýrlar.

Pidasa ve Latmoslularýn kutsal yasalar ve diðer nedenlerle hak ettikleri gelirler ortak (mal) olmalý ve ayrý bir mülk ya da gelir sahibi olmak her iki þehre de yasaklanmalýdýr ve her iki þehrin þimdiye dek Dios ayýna kadar mevcut olan borçlarýný kendileri ödemeliler.

Latmoslular Pidasalýlara bir yýl yetecek kadar konut ve ahýr tahsis etmeliler ;

ve aralarýnda evlenme yoluyla akrabalýk tesis etmeleri için, hiçbir Latmoslu bir baþka Latmosluya kýzýný vermemeli veya (bir Latmosludan) kýz almamalý ve hiçbir Pidasalý bir Pidasalýya da kýz vermemeli veya almamalý, altý yýl süreyle Latmoslu Pidasalýya ve Pidasalý Latmosluya kýz verip almalý ;

ve tüm yönetim kurumlarý Pidasa ve Latmoslulardan oluþturulmalý;

 ve Pidasalýlara belediye arazisi dahilinde istedikleri yerde konutlar inþa etmelerine;

 ve Pidasalýlar arasýndan Latmoslularýn önereceði 100 yetiþkin erkek ve Latmoslulardan Pidasalýlarýn önereceði 200 yetiþkin erkek, bir boða ve bir erkek domuz üzerine agorada bu halk meclisi kararýna ve bu devletsel oluþuma sadýk kalacaklarýna dair yemin etmelidirler ;

ve bu karar taþtan steller üzerine yazýlýp bunlardan biri Zeus Labraundos (kutsal alanýna) ve biri de Latmos'taki Athena kutsal alanýna yollanmalý ve adanmalý ve Aropos döneminde görevlendirilmiþ olan memurlar bu hususun gerçekleþtirilmesini saðlamalýdýrlar.

Latmoslularýn etmesi gereken yemin (þöyledir):

 "Zeus ve Helios Poseidon Athena Areia ve koç koruyan (=Artemis) (ve diðer tanrýlar üzerine) yemin ediyorum ki; Pidasalýlarla birlikte vatandaþ olarak yaþayacaðým"    

Eski topluma iliskin degerli veriler tasiyan bu belge, içerigi bakimindan, uzerinde durmayi haketmektedir.

Latmoslularla Pidasalilar arasinda onaylanan bu antlasma metni,onlarin , ortak bir devletsel olusum içinde ,esit vatandaslar olarak yasamalarini saglamayi hedefliyordu.Bu anlasma metninin 2- 3. yy'larda yapilmis oldugu bilgisini dikkate aldigimizda, ‘devlet’,’yurttas’ gibi kavramlarin geliskin duzeyi sasirtici olmayacaktir.  

“Karsilikli kýz alip verme” kurali ; “yetiþkin erkek, boða ve erkek domuz üzerine yemin” ritueli gibi ozelliklere sahip olan bu belge,devlet,yurttas,demokratik katilim hususlariyla,eski toplumun tarihsel surecinin bir halkasini olusturmakta;çaginin ozelliklerini yansitmakta ise de, ozunde yine de, iki topluluk arasinda karsilikli evlilik iliskisi uzerine yukselen bir kardeslesme uygulamasindan baska bir sey degildir.Bu ozelligiyle de,tarihin erken çaglarini anlamada bize yardimci olmaktadir.Son derece sembolik hal almis ‘kardes sehir’ ilanlari da boyle bir gelenege dayanmaktadir.Firansizlarin bu olguya ‘ikiz kardes’-,jumelage- demeleri,karsilikli kardesligin esitlik yonune bir vurgu olmalidir ki,Sumer-Akad tabletlerinin “Dumuzi-Kiszidum’u ile Gilgamis-Enkidum’u bu tur esit,ikiz kardeslik ifade ediyordu ve dogal olarak bunlar iki toplumun temsilcileri idi.

Belgede,ortak bir devlet yapisi içinde esit degerli yurttaslik ,‘kardeslik’ olusturabilmenin temelinin,her bir toplulugun iç evliligi yasaklayarak,karsilikli kiz alip vermeye baglandigini goruyoruz. Ittifak,alliance, iliskisini,iç evlilik yasagi uzerine oturtan ve boylece karsilikli evlilik ile birlikte ele alan eski toplumun bu ozelligini tanimak,anlamaya çalismak;boyle bir evlilik iliskisine baglanan akrabalik terimlerinin degisen ozelliklerini izlemek;miras duzenini ortaya çikarmak;bu ittifakin devami için iki farkli yapinin korunmasi çabasina karsin ister istemez olusan kaynasmanin ortaya çikardigi bozulmanin bir sonraki evlilik yapisina zemin olusturma sureci haline geldigini gormek;yonetim duzeninin verili miras ve akrabalik kurgusuna bagli demokratik,dogal ve rotasyonal karekterini resmetmeye çalismak,kisacasi,dogal insan toplumunu dogal yapisi içinde tanimaya hizmet edecek olan zengin bir gezinti olusturur.Bununla birlikte,bu gezintiyi bir çirpida  tamamlayamayiz.Tarihsel ana eksenler uzerinde ilerleye-gerileye gerçeklestirecegiz.

Herseyden once,karsilikli ittifakin,kardeslesmenin,iki toplum birim arasinda karsilikli evlilik kurali yoluyla olusturulmasi uzerinde duralim. Antlasma hukmune gore bu iliski soyle tanimlaniyordu:

Latmoslular ile Pidasalýlarin “ aralarýnda evlenme yoluyla akrabalýk tesis etmeleri için, hiçbir Latmoslu bir baþka Latmosluya kýzýný vermemeli veya (bir Latmosludan) kýz almamalý ve hiçbir Pidasalý bir Pidasalýya da kýz vermemeli veya almamalý, altý yýl süreyle Latmoslu Pidasalýya ve Pidasalý Latmosluya kýz verip almalý “.  

Bu hukumde kullanilan « evlenme yoluyla akrabalýk tesis etme » biçimindeki dikkatli ifadeler, bize,2000 yil kadar onceki eski toplumda,hala,karsilikli akrabalik tesis etmede farkli yollarin kullaniyor oldugunu gosteriyor. Eski toplumda «karsilikli evlilik yolu»,iki toplum birim arasinda akrabalik tesis etmenin çok onemli,en yaygin yolu olmakla birlikte,yine de tek yolu degildi.  

Eski toplumda «kan» yoluyla kurulan kardeslik ,mutlaka ortak bir ana-babadan olmayi gerektirmeyen,ama en az ortak ana-babadan olan kadar degerli bir kardeslik,akrabalik iliskisi olusturuyordu.Bu,karsilikli kan içme,ant içme yoluyla kurulmus bir ittifakin urunu olan ‘kardes’likti.Gunumuzde sagliga,dostuluga, kardeslige kaldirilan kadehler veya olimpiyat « kupa »larinin gerisinde,kupa veya kadehlerini ellerinden hiç eksik etmeyen Sumer ve Akad tanrilarinin,kan içme yoluyla karsilikli ittifak kurma geleneginin kalintilarini buluyor olmak sasirtici degildir.Ayni biçimde,Eski Ahit’in tanrisinin,musevi toplulugun atalari arasinda kan içim gelenegini yasaklama çabasinda ;içi gorunmeyen kil bardak veya fincandan içmeme goreneginde ;islami « soz kesme » rituelinin ‘serbet içme’ ozel uygulamasinda, içtikten sonra kadehi kirma hellenist gorenekte,eski toplumun,kardesligi,karsilikli kan içme yoluyla saglama geleneginden uzaklasma çabalarinin farkli anlatim biçimlerini  buluruz.    

Eski toplumda « sut kardesler» arasi evlilik yasagi, iki toplum birimin sut alisverisi yoluyla kurdugu kardesligin,en az « kan kardesligi » degerinde bir « akrabalik » iliskisi ortaya çikarmis olmasindan oturuydu.Bu bakimdan,eski toplumda, « helal » veya « haram sut içme » deyimi,bugun anlasilan anlamda helal kazançla yapilan alisverisle beslenen bir anadan içilmis sutu anlatmaz ;konuyu boyle yorumlamak çok sonraki donemlere ait olmalidir.Eski toplumda,bir tarihsel kesitte,doguran kadinin,kendi dogurdugu erkek çocugunu (belki bir donem için kiz çocugunu da) emzirmesi ‘haram’di.Cunku,oyle anlasiliyor ki,doguran kadin,bir akrabalik iliskisinden otekine dogru ilerleyen toplumun bu asamasinda,dogurdugu çocugun ‘ana’si olarak kabul edilmiyordu ;bu çocuklarin ‘ana’lari,onlari doguran kadin degil,kadinin kocasinin toplum birimine ait kadinlar,bugunku akrabalik kavramlarimizla hala’lar olmaliydi.Bu bakimdan hala’lar tarafindan emzirilen bu çocuk,sut yoluyla baba toplum biriminin  aidi haline getiriliyor ;bu yolla hala’larinin çocuklariyla kardes’lestigi için,sut kardesleriyle evlilik yasagina da tabi oluyordu.Erken Sumer tabletlerinin unlu tanrilari ve kirallarinin baba’larinin « buyuk oglu » olmalarinin yanisira , «kutsal sut »le beslenmis olma vurgulari bizi boyle bir tarihsel doneme tasir.Bu bakimdan,daha sonralari,Hammurabi kanun hukumlerine konu edilen,Ilyada anlatiminda karsilasacagimiz ‘sut analik’ kurumuna,bu topluluklar,kadinin meme ozellikleri korunsun diye degil,evlatlarina,doguran kadin degil de,evladi sahiplenecek baba toplum birim aidi bir kadin emzirsin diye oylesine çok onem veriyorlardi.Gunumuzde Avrupali kadinlarda, « meme ozelliginin korunmasi » gerekçesine donusmus olan dogurdugu evlada sut vermeme neredeyse genel tutumunda,eski Sumer-Akat topluluklarinin,kardeslik olusturmada kullandiklari ve çaglarina gore son derece uygar olan sut yoluyla kardeslesme,akrabalik kurma metodunun kullanimi yatmaktadir.Coçuga dadi tutma,dadilar  araciligiyla emzirtme bir modernlik ozelligi haline gelmeden once,eski toplumun dikkatle gozettigi bir kuraliydi.Bu bakimlardan,’sut kardesligi’ kurumuna ‘sakaciktan’,’kurgusal’, ’duzmece’ bir akrabalik turu olarak yaklasmak ,eski toplumun gerçek iliskilerini tanimiyor olmak demlektir ayni zamanda.Sut kardesler arasi evlilik yasagina,hem de bir kaç kusak boyunca,siki sikiya sahip çikan eski toplumun,sut akrabaligini ‘yalanciktan’,’sakaciktan’ bir akrabalik olarak ele almamis oldugu çok açiktir.Oyle gorunuyor ki,Turkiye’de,bazi yorelerde,kiz verme sirasinda istenilen baslik alt maddeleri arasinda,’analik hakki’ yanisira ve ondan ayri olarak istenilen ‘sut hakki’ talebinin gerisinde,doguran kadinin dogurdugu evlada sut verme yasagi bulunuyor olmalidir. « Sut hakki»ni « analik hakki » disinda,ondan ayri bir madde olarak ele alabilmek,dogurmakla sut vermenin ayri tutuldugu bir donemin goreneklerdeki kalintisi olarak açiklanabilir.    

Kan veya sut akrabaligi metodu , eski toplumda,karsilikli akrabalik olusturmak için kullanilan yollardan ikisiydi.Tarihsel dizine gore,bu,eski toplumda,ana çizgileri bakimindan,kan,sut ve evlilik yoluyla bir akrabalik iliskisi olusturmak biçiminde bir sureç izlenmis gibi gorunuyor.Tarihteki toplum,çok ender durumlarda,belki,bir iliski biçiminden otekine,oncekine ait izler tasimadan geçebilirdi.Bu bakimdan,onceki iliski biçimleri,hiç olmazsa,evrilerek,sembolik ozellikleriyle yeni iliskiler içinde kalintilarini surdurur.Anlasma metnimizde,karsilikli evlilik kuralinin,kurban torenleriyle kesinlestirilmesi de boyle bir sureci anlatir.  

Latmos ve Pidasa ittifak metninde yer alan “aralarýnda evlenme yoluyla akrabalýk tesis” etme ifadesi,bu nedenlerle, bilinçli olarak kullanilan ifadeler olmalidir ve ilgili topluluklarin tercih edilmis bir akrabalik olusturma metoduna isaret etmektedir.  

Antlasma metnimiz,Latmos’lu bir erkegi Pidasali bir kadinla,Pidasali bir erkegi ise,Latmoslu bir kadinla evlenmeye mecbur tutuyor.Bu mecburiyetin oteki yuzunde kadin bulunmaktadir.Latmoslu bir kadin Pidasali bir erkekle,Pidasali kadin Latmoslu bir erkekle evlenmek zorundaydi. Bu zorunlu karsilikli evlilik donemi, antlasma metninde « altý yýl süreyle » sinirlanmis,bir bakima sembolik kilinmistir.Erken donem toplumlarinda bu ,kusaklar boyunca suren bir uygulamaydi.Latmos ve Pidasalilar doneminde zorunlu karsilikli evlilik,yine de,bir erkek ile bir kadin arasinda gerçeklesen « bireysel evlilik » biçiminde gorunuyor.Erken donem toplumlarinda bunu,bir toplulugun tum kadinlarinin (kusaklara ayrilmis olarak veya ayrilmadan) karsi toplum birimin butun erkekleri ile ‘toplu evlilik’ biçimiyle yasandigini goruruz. Sumer-Akad topluluklarinda karsilastigimiz kutsal kadin fahiselik kurumu,karsilikli «toplu evlilik» asamasindan «bireysel evlilik» asamasina geçis sirasinda ortaya  çikmisti.Burada yeri gelmisken ekleyelim ki,bir çok kadinla evlilik hakkina sahip oldugu kosullarda bile,bir erkegin ilk karisinin,épouse légitime, erkek karsisinda oldugu kadar,erkegin oteki karilarinin karsisinda da ustun bir konum surdurebilmesinin nedeni,bu evliligin iki toplum birim arasinda evlilik yoluyla kurulan ittifak iliskisine bagli ele alinmis olmasiydi.Hitit tarihinde de karsilastigimiz ve genel olarak kadinin konumunun oldukça dusuk sayildigi kosullarda bile, Hitit kiraliçesinin kocasi Hitit kirali karsisindaki ustun konumu,kadinin cinsiyeti ile bagintili bir ustunluk degildi.Hitit kiraliçesi veya çok sonraki donem topluluklarinin ‘ilk,asil karisi’, épouse legitime’i,erkegin ait oldugu toplulugun ittifak kurdugu karsit toplum birimin bir temsilcisi olarak one çikar ve deger kazanir.O noktada koca,karsisinda herhangi bir kadini degil,ittifak halinde oldugu bir toplulugun temsilcisini gormektedir.Hitit toplumunda kadinin genel durumuna deginmeden,sadece orta,geç  donem Hitit kiraliçelerinin guçlu konumundan yola çikarak « Anadoluda feminizm kaynagi » saptayan bilim adamlarimiz,eski toplumun gerçek olgularina oldukça uzak bulunuyor olmalidirlar.    

Sumer ve Akat topluluklarinda tanidigimiz Inanna-Dumuzi,Istar-Gilgamis kultunun temeli de bu karsilikli evlilik sistemine dayanmaktaydi.Bu olgu, «Inanna’nin Aski Dumuzi » turu yazilarla tanitilamayacak kadar kokleri derinde olan ve iki toplulugun karsilikli evlilik iliskisiyle taçlanmis bir ittifak sisteminin,karsilikli akrabalik olusturma kurumunun anlatimiydi. Burada,ittifak kurmus iki toplulugun her ikisinde birden,kullanilan tanim sesleri farkli da olsa,karsilikli olarak iki sembolik kutsal damadimiz (Dumuzi,Enkidum,Kiszidum, Gilgamis vb.) ve ayni sekilde iki sembolik kutsal gelinimiz,kutsal fahisemiz,kutsal anamiz (Inanna,Istar,Gestinna,Vava, Ninlil,Ninki vb.) vardi.Dumuzi-Inanna kultu karsilikli evlilikle tamamlanmis bir ittifak kultuydu.Hidrellezi,Yeni Yil torenlerini,ilk-son yaz senliklerini,kutsal evlilik torenlerini,6 aylik olum-dirilim inançlarini ;yonetim duzeninin miras iliskilerinin donusumlu ozelligine bagli olarak yol açtigi dogal rotasyonla el  degistirmesini, vb. « Inanna’nin aski »nda degil ;iki toplum birimin karsilikli evlilik duzeniyle saglanan ittifak iliskilerinde buluruz.      

safakacmaz@yahoo.com      

(*) Antik Kiriya’daki oteki onemli bulgularla birlikte bu anlasma metni de Latmos'un Sanatçýlarý adli belgeselde yer almaktadir.  

http://www.kameraarkasi.org/belgesel/k/korkmazgocmen/latmos/latmos_ana.html                     

---

Discover Yahoo!
 Stay in touch with email, IM, photo sharing & more. Check it out! Received on Thu Jun 9 23:49:06 2005